U Ye’esaj t’aanil u noj kaajil Jo’
-U kajnáalilo’ob tu’ubsajil… U saatalilo’ob pe’echak’il. U xóot’ lu’um chéen náaybil, u Wáayil… U paalal lu’umkabil tu’ux síijo’on… Tu’ux kéen k-suut. Jóok’sa’ano’ob tumeen k’aak’as jo’olkabo’ob yéetel k’aak’as jets’t’aano’ob. Chuup yéetel narco-jala’acho’ob yéetel narco jala’achil yéetel narco… narco…
-Le caucho’, le cocao’ yéetel le ayahuascao’ le máax ku beetik u láak’ jala’achilo’, tu yóok’ol le… Narco’ob, máak ya’ab lu’um yaan ti’, máak aayik’alo’ob táakpaja’ano’ob ti’ le máax a’aliko’ob ba’ax ku beetbil ichil le jala’achilo’. ¿Kux túun le noj t’aan beeta’ano’obo’, le k’áatchi’obo’, le k’áato’obo’ yéetel le k’aytuukulo’?
-Jump’éel (Le) nu’ukulil tu’ux ku ts’a’abal nikte’…
K-tukultik le jáalk’abila’ k-kuxkíintik… “Bejla’e’ k-a’alik Ts’o’oki” bey yo’olal ba’ax ts’o’ok u k’uchul u k’iinile’. Ta’ak t’aan, xook, ja’abo’ob, k’iintsilo’ob, kajnáalo’ob, yéeyaj, xuup, a’altuukul, ¡Le Lajunk’aal ja’abo’ob wáa Bicetenario, u k’iinilo’ob k’a’ank’an t’aan! U ch’aajil tuláakal k’i’ik… U p’a’atal tuláakal toopankil ti’ máak…
-K-a’alik k-wíinklal, le lu’umo’, le k’áaxo’obo’, mineralo’ob… U xookil k’iin, xooko’ob, bo’obatilo’ob. Péektsilo’ob yéetel novela’ob… toka’ano’ob ti’ le ba’ax kéen u ya’alo’ob le aj-beetaj k’aaso’ yéetel ti’ u a’almaj t’aail le kíinsaj máako’ob. Oh simón, si-mon. Le aj-kalano’obo’, le jo’olpóopo’… u yuumil ka’an (yéetel le ba’atelo’).
Jak’a’an u yóolo’ob tu yo’olal u kili’ich t’aan ki’ichkelem yuum. Farc/narco/maco/peias, tecno-para-janamáakil. Aj-tok wayak’ ti’ wíinik beeta’an bey Yumtsile’. ¿Bix u su’utul NARCOTOOPANKIL?
1780, 1805, 1973, u láak’ k’iintsilo’ob… Líik’sajil… máasewáal ba’atelo’ob… +/x, ajba’atelo’ob yéetel táanil ba’atelo’obo’.
Haití, slum, favela, comuna, barriada, cuarto mundo… chéen ku p’áatal to’on oochel ku beetik k-tuukul.
Tu noj kaajil Jo, Yucatán. Tu winalil Mayo tu k’iinil 29 tu ja’abil 2009.
(vea la declaración en castellano con hipervínculos)
U Ye’esaj t’aanil u noj kaajil Jo’
Declaración de Mérida Video